„Pożegnanie Taboru” Andrzeja Polakowskiego to plon kilku wypraw fotografika w latach 1966–67 do miejsc, gdzie za sprawą ustaw państwowych cygańskie wozy stanęły na zawsze (Grabowiec, Kraśnik Fabryczny, Lubartów, Parczew, Puławy, okolice Hrubieszowa i Lublina). Bezpośrednia inspiracja do wykonania tej serii zdjęć pochodziła od Zdzisława Kazimierczuka, który w 1966 roku zaproponował Polakowskiemu zilustrowanie przygotowywanego przez siebie zbioru reportaży.

Kiedy: wrzesień 2019 – wystawa plenerowa bez ograniczeń godzinowych
Gdzie: Zaułek Hartwigów
Wstęp wolny

Wystawa dokumentuje osiedlanie się żyjących tam Cyganów oraz ich pierwsze kroki na „nowej drodze życia” – drodze już tylko w przenośni. Na fotografiach widzimy wozy ze zdjętymi przymusowo kołami, sceny gotowania na ognisku jeszcze na leśnej polanie oraz sceny już w pokojach murowanych mieszkań. Artyście udało się zyskać zaufanie i sympatię bohaterów tej fotograficznej opowieści, zaufanie tak duże, że pozwolili mu nawet robić zdjęcia podczas handlu kradzionymi końmi w lesie. Mimo smutnej, a może i tragicznej wymowy niektórych zdjęć, dominuje w nich pogoda ducha. Na wielu twarzach widać uśmiech, a uśmiechy cygańskich dzieci nie różnią się od uśmiechów ich polskich rówieśników.

– Pragnąłbym, by stała się ona okazją do zaznajomienia społeczeństwa z tą grupą etniczną, a zarazem przyczyniła się do zmiany stosunku do niej, obudziła ludzką życzliwość, ograniczaną przez nawarstwione krzywdzące nieporozumienia i mity. Przy takim temacie niesłychanie łatwo popaść w przeestetyzowanie, zafascynować się powierzchowną, barwną egzotyką środowiska cygańskiego. Wydaje mi się, że szczęśliwie uniknąłem w swoich zdjęciach manifestacji estetycznej, w rygorystyczny sposób podporządkowując formę potrzebom humanistycznej wypowiedzi – tak komentował wystawę sam autor w wywiadzie dla Sztandaru Ludu w 1969 roku. Interpretacji dokumentu Polakowskiego może być oczywiście wiele, oczywistym i bezsprzecznym jest jednak fakt, że autor w swoich pracach uchwycił unikatowy moment „zamierania” potężnej kultury. Po osiedleniu – przymusowym „ucywilizowaniu” – życie Cyganów nigdy nie wyglądało tak jak dawniej. Na tym właśnie polega unikalny walor tych zdjęć i ich wartość jako dokumentu historycznego.

Premiera wystawy „Pożegnanie Taboru” miała miejsce w dniach 23.01–15.02 1969 roku w Muzeum Literackim im. Józefa Czechowicza w Lublinie. Potem pokazywana była jeszcze kilkukrotnie, m.in. w 1994 roku w Teatrze NN w cyklu „Spotkania Kultur” oraz dwukrotnie w ACK UMCS „Chatka Żaka” (w 1995 r. podczas prezentacji Teatru Romów „Pralipe” i w 1998 r. na „Mikołajkach Folkowych”).

(źródło: portal internetowy „Leksykon Lublin” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”)

Andrzej Polakowski (1937 r.) – artysta fotografik, mgr inż. Budownictwa lądowego. Członek rzeczywisty Związku Polskich Artystów Fotografików oraz członek honorowy Lubelskiego Towarzystwa Fotograficznego. Autor kilkudziesięciu wystaw indywidualnych oraz uczestnik ponad 400 wystaw zbiorowych fotografii artystycznej w kraju i za granicą. Jego twórczość obejmuje szeroki zakres tematów, w których można wyróżnić kilka wątków: reportaż przemysłowy, reportaż społeczno-obyczajowy, fotografię socjologiczną, zdjęcia należące do nurtu fotografii poszukującej oraz dokumentację lubelskiego życia artystycznego. Do fotografii socjologicznej zaliczany jest cykl społeczności romskiej pochodzących z lat 1966-1967, wykonanych na Lubelszczyźnie bezpośrednio po akcji osiedlania Cyganów.

Wystawa romskich fotografii po raz pierwszy miała miejsce w 1969 roku w Muzeum Czechowicza w Lublinie, później były one prezentowane w galeriach artystycznych oraz jako wystawa plenerowa. Zdjęcia te znalazły się w albumie autorskim Andrzeja Polakowskiego „Pożegnanie taboru” ,  albumie autorskim Andrzeja Polakowskiego „Pożegnanie taboru” wydanym na zlecenie Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” przez wydawnictwo PETIT w 2017 r, wyróżnionym w konkursie na „Najpiękniejszą książkę roku”. Były wielokrotnie publikowane, m.in. w paryskim miesięczniku „Le Monde diplomatique” (2012). Andrzej Polakowski jest laureatem wielu nagród i wyróżnień. W 2013 roku otrzymał Nagrodę Kulturalną Województwa Lubelskiego.